راهها « 1 » ، كه به شاهراه نخستين مىانجامد ، هدايت كرد « 2 » و از تفرّق و پراكندگى علل و وسايط [ - تعينات مترتبه ] به عين ازل [ - عين ذات احدى و ازلى ] بازگرداند و در ايشان گنجهاى خود را « 3 » منتشر ساخت و اسرار خود را به وديعت نهاد . و گواهى مىدهم كه جز خداى يگانه و بىانباز كسى سزاوار پرستش نيست ؛ خدايى كه هم آغاز است و هم انجام ، هم ظاهر است و هم باطن ؛ خدايى كه سايهء « 4 » رنگين‌ساز خود را بر آفرينش به بلندى گستراند و آنگاه خورشيد تمكين را براى برگزيدگان خود ، دليل بر آن قرار داد « 5 » ؛ سپس سايهء پراكندگى را از ايشان به آسانى برگرفت . و درود و سلام فراوان خداوند بر برگزيدهء وى ، محمّد - كه خداوند به او قسم ياد كرده است كه او حق خداى تعالى را [ در تبليغ رسالت و انجام وظيفهء نبوت ] به‌پا

--> ثابته در عدم است - براى ايشان آشكار و نمودار ساخت . شيخ جليل در اين عبارت ، اعيان عارفين پيش از تحقق آنها در عالم شهادت را به « صفحه‌ها » تشبيه كرده است . ( 1 ) - و اين راه همان طريق احديت است كه در همه چيز سارى است . و آن همان صراط مستقيمى است كه مخصوص ربّ است ؛ چنان‌كه خداوند سبحان مىفرمايد : « ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » [ 11 / 56 ] هيچ جنبنده‌اى نيست مگر آنكه خداوند بر او تسلّط دارد ، پروردگار من بر راه راست است . ( 2 ) - « المنهاج الاول » [ - شاهراه نخستين ] يعنى تنزّل در مراتب ، كه همان ايجاد به ترتيب تعينات است ، تا آنكه هويت الهى در تعين بشرى پوشيده و مخفى گشت . بنابراين ، « اقرب السبل » [ - نزديك‌ترين راهها ] عبارت از آن است كه پرده‌ها و حجابهاى تعينات از وجه ذات احدى ، به وسيلهء محو و فناى در وحدت برداشته شود تا سبحات جمال الهى تابان گردد ، و ما سوى را بسوزاند . تلمسانى در شرح عبارت « و دلّهم على اقرب السبل الى المنهاج الاول » مىنويسد : « نزديك‌ترين راههاى عارفان آن است كه حق‌تعالى آنان را بر كيفيت فانى شدن حدود و رسوم ايشان - يكى پس از ديگرى ، درحالىكه به سوى حضرت محو مىروند - واقف سازد و « المنهاج الاول » همان حركت ايجاد است . ( 3 ) - يعنى معارف و حقايقى كه خداوند براى ايشان در غيوب اعيان آنها ذخيره ساخته بود . ( 4 ) - مقصود از سايه ، وجود اضافى است كه حق‌تعالى با آن ، ذات خود را به رنگ مخلوق ملوّن ساخته است . ( 5 ) - يعنى نور شهود حق را براى اهل تمكين - كه برگزيدگان الهى هستند - دليل بر سايهء عدمى نزد ايشان ، قرار داد .